Wyrok

z dnia 24 października 2007 r.

Sąd Najwyższy

IV CSK 192/07

Rekompensacie w ramach stosownego odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c. podlegają szkody majątkowe i niemajątkowe, doznane przez rodzica, którego stan zdrowia na skutek silnego wstrząsu psychicznego spowodowanego nagłą tragiczną śmiercią dziecka uległ zmianie uzasadniającej przyjęcie znacznego pogorszenia jego sytuacji życiowej.
OSNC-ZD 2008/3/86
435657
Dz.U.64.16.93: art. 446 § 3

  Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)  
  Sędzia SN Antoni Górski  
  Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)  

  Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krystyny P. przeciwko U. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w Ł. i Bartłomiejowi J. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 października 2007 r. skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 13 grudnia 2006 r.  
  uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.  

  Powodowie Grzegorz P. i Krystyna P. domagali się zasądzenia od pozwanych kwoty łącznej 2.100.000 zł tytułem zwrotu kosztów pogrzebu poniesionych w związku ze śmiercią syna Tomasza w wypadku samochodowym spowodowanym przez pozwanego Bartłomieja J., ubezpieczonego od odpowiedzialności cywilnej za szkody komunikacyjne w pozwanym U. Towarzystwie Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Ł., oraz tytułem odszkodowania za znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej, jakie nastąpiło w następstwie jego śmierci.  
  Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy w Lublinie uwzględnił roszczenie o zwrot kosztów pogrzebu do kwoty 3.550 zł, którą zasądził in solidum od pozwanych na rzecz powodów, a dalsze powództwo oddalił. Ustalił, że w chwili śmierci syna powodowie nie pracowali i nie pobierali zasiłku. Grzegorz P. utracił pracę w związku z redukcją etatów. W 2003 r. osiągnął dochód w kwocie 2.800,16 zł. Przed wypadkiem syna pracował dorywczo jako pomocnik na budowie lub jako robotnik najemny. Krystyna P. z dniem 1 stycznia 2001 r. zawiesiła prowadzoną działalność gospodarczą. Małżonkowie P. mieszkają w K. w domu jednorodzinnym na działce o pow. 0,06 ha, mają pełnoletnią, samodzielną córkę. Od 2004 r. leczą się w poradni zdrowia psychicznego. Ich zmarły syn w chwili wypadku uczęszczał do 1 klasy Zespołu Szkół Technicznych w P. W czasie wakacji i ferii wynajmował się do prac porządkowych u sąsiadów i zbioru owoców. Jego przyszłość życiowa ze względu na wiek była niepewna. Za nieprzekonujące uznał Sąd Okręgowy twierdzenie powodów, że w przyszłości mógł zdobyć dobrze płatny zawód i pomagać rodzicom.  
  Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie nie udowodnili istnienia związku przyczynowego pomiędzy stanem ich zdrowia a śmiercią syna. Na okoliczność tę powodowie nie zgłaszali wniosków dowodowych. Oddalając wniosek powodów o przeprowadzenie dowodu z informacji w poradni zdrowia psychicznego, w której się leczą, na okoliczność, że ich stan zdrowia jest związany ze śmiercią syna, uznał, że okoliczność tę można udowodnić jedynie za pomocą opinii biegłego. Jako niewystarczające ocenił zaświadczenia o stanie zdrowia powodów i podjętym w 2004 r. leczeniu w Poradni Zdrowia Psychicznego w P. W konsekwencji, za niewykazaną uznał przesłankę znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powodów wskutek śmierci syna w zakresie ich sytuacji materialnej, warunkującą zasądzenie na ich rzecz odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.p.c. Śmierć syna nie spowodowała też - w ocenie Sądu Okręgowego - pogorszenia ich sytuacji życiowej, przejawiającego się w zaprzestaniu lub ograniczeniu aktywności zawodowej. Pogorszenie sytuacji osoby bliskiej zamarłego w ujęciu tego przepisu nie może natomiast polegać wyłącznie na cierpieniach moralnych. (...)  
  Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację powódki, podkreślając, że zgodnie z   art. 446 § 3 k.c., konieczną przesłanką zasądzenia odszkodowania jest znaczne pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego, które obejmuje niekorzystne zmiany bezpośrednio w jego sytuacji materialnej, jak też zmiany w sferze niematerialnej, rzutujące jednak na jego sytuację materialną. Przesłanki tej powódka nie wskazała, z dokonanych bowiem przez Sąd pierwszej instancji ustaleń, które Sąd Apelacyjny podzielił, wynika, że powódka przez okres dwóch lat przed śmiercią syna nie pracowała ani nie prowadziła działalności gospodarczej; którą wcześniej zawiesiła. Pozostawała na utrzymaniu męża, zajmującego się pracami dorywczymi. Obecność syna nie miała wpływu na jej sytuację materialną, gdyż nie spoczywał na nim ciężar utrzymania matki. Porównanie sytuacji materialnej powódki przed i po śmierci syna nie pozwoliła stwierdzić, że nastąpiło znaczne pogorszenie jej sytuacji. (...)  
  Skarga kasacyjna powódki została oparta na podstawie naruszenia art. 446 § 3 k.c. Skarżąca zarzuciła, że na skutek błędnej wykładni   art. 446 § 3 k.c. Sądy orzekające zwęziły zakres jego działania, nie uwzględniając, iż przez sytuację życiową należy rozmieć ogół czynników składających się na położenie życiowe, także trudno wymierzalne wartości ekonomiczne. Nie wzięły także pod uwagę, że utrata dziecka stanowi pogorszenie sytuacji życiowej rodziców, pozbawia ich bowiem korzyści z pomocy w postaci usług w gospodarstwie lub formie gotówkowej, a ponadto, że cierpienia moralne osłabiają energię życiową, wydajność pracy, co wywołuje reperkusje w sytuacji życiowej. Podnosiła, że konieczność leczenia psychiatrycznego zawsze stanowi o znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej, gdyż zajmuje czas, zwiększa wydatki oraz ogranicza w wykonywaniu obowiązków rodzinnych i zawodowych. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości lub uchylenie wyroków obu Sądów i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.  

  Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
  Na tle wykładni art. 446 § 3 k.c., zarówno w piśmiennictwie, jak i judykaturze zarysowały się rozbieżne stanowiska odnośnie do tego, czy objęte nim odszkodowanie dotyczy tylko szkody majątkowej, czy również szkody o charakterze niemajątkowym. Według poglądu prezentowanego m.in. w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1970 r., III PZP 22/77 (OSNCP 1971, nr 7-8, poz. 120), bezzasadne jest przypisywanie ustawodawcy zamiaru wprowadzenia do zakresu odszkodowania z   art. 446 § 3 k.c. także elementów zadośćuczynienia za krzywdę. Odszkodowanie to obejmuje szeroko rozumianą szkodę majątkową; w jego ramy wchodzą uszczerbki majątkowe nieuwzględniane przy ustalaniu renty na podstawie   art. 446 § 2 k.c., tj. ponad utratę dostarczanych przez osobę zmarłą środków utrzymania. Dotyczy to przykładowo sytuacji rodziców, którzy ze względu na ich wiek oraz wiek dziecka mogli w przyszłości liczyć realnie na jego pomoc materialną. Drugim elementem odszkodowania jest szeroko rozumiana, trudna do obliczenia, szkoda wynikła wskutek śmierci osoby bliskiej, która wywołuje trudności życiowe, poczucie osamotnienia i konieczność podejmowania przez pozostałych członków rodziny dodatkowego wysiłku oraz wydatków.  
  W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego widoczne jest odejście od tego stanowiska na rzecz poglądu, że zakres znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, o którym jest mowa w art. 446 § 3 k.c., obejmuje także zmiany w sferze dóbr niematerialnych najbliższych członków rodziny zamarłego. Za takim kierunkiem wykładni opowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w wyrokach z dnia 15 października 2002 r., II CKN 985/06 (nie publ.) i z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03 (nie publ.), a w wyroku z dnia 9 marca 2007 r.,   V CSK. 459/06 (nie publ.) przyjął wprost, że odszkodowanie przewidziane w   art. 446 § 3 k.c. obejmuje również naprawienie szkody niemajątkowej spowodowanej śmiercią członka najbliższej rodziny w postaci utraty przez rodzica dziecka, na którego pomoc i wsparcie mógł liczyć w późniejszym okresie swego życia. Pogląd ten podziela także Sąd Najwyższy w obecnym składzie.  
  Rekompensacie w ramach stosownego odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c. podlegają szkody, zarówno majątkowe jak i niemajątkowe, doznane przez rodzica, którego stan zdrowia na skutek silnego wstrząsu psychicznego spowodowanego nagłą tragiczną śmiercią dziecka uległ zmianie uzasadniającej przyjęcie znacznego pogorszenia jego sytuacji życiowej.  
  Zgodnie z dokonanymi ustaleniami, obecny stan zdrowia powódki, leczącej się w poradni zdrowia psychicznego, pozostaje w związku przyczynowym ze wstrząsem nerwowym doznanym z powodu nagłej, tragicznej śmierci syna. Poważna choroba, jaką niewątpliwe stanowi depresja, z zasady powoduje znaczne pogorszenie sytuacji życiowej osoby chorej. Skarżąca trafnie podniosła, że leczenie angażuje czas, siły chorego i powoduje potrzebę dodatkowych wydatków, a nierzadko sprawia, że wymaga on w sprawach codziennych pomocy, lub wyręczania go przez inne osoby. Powodowie podnosili, że wypadek odbił się na ich stanie zdrowia i aktywności zawodowej; cierpią na depresję, pogłębiła się ich zła sytuacja, zmieniła jakość życia, towarzyszy im poczucie smutku, winy i zniechęcenia do życia oraz poczucie bezsensu egzystencji. Po stracie syna, na starość, będą musieli liczyć na pomoc osób trzecich.  
  Na tle tych twierdzeń pogorszenie się sytuacji życiowej powódki na skutek śmierci poszkodowanego syna wyraża się zarówno w sferze materialnej jak i pozamaterialnej, trafnie więc skarżąca zarzuciła, że zaskarżony wyrok został oparty na błędnej wykładni   art. 446 § 3 k.c. (...)  
  Z tych przyczyn orzeczono, jak w sentencji (  art. 39315 k.p.c.).