Wyrok

z dnia 8 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy

III KK 503/07

1. Kodeks nie ogranicza żadnym terminem o charakterze prekluzyjnym prawa oskarżonego do przedstawiania dowodów odwodowych, a fakt odmiennej dotąd linii obrony nie ogranicza inicjatywy dowodowej oskarżonego i rodzaju tej inicjatywy.
2. Skoro w polskim procesie karnym obowiązuje zasada prawdy (art. 2 § 2 k.p.k.) i powiązany z nią obowiązek dowodzenia, ciążący także na sądzie (zob. np. art. 167 in fine k.p.k.), to reguła in dubio pro reo wchodzi w rachubę jedynie wtedy, gdy - jak wskazuje na to brzmienie § 2 art. 5 k.p.k. - pojawią się wątpliwości "nie dające się usunąć". To zaś wymaga rozważenia, czy możliwe jest usunięcie owych wątpliwości i podjęcie stosownych działań w tym kierunku, a dopiero przy takich możliwościach wolno sięgać po art. 5 § 2 k.p.k. Wprawdzie przeprowadzanie dowodów w instancji odwoławczej jest ograniczone (art. 452 k.p.k.), ale gdy w jego ramach nie da się powstałych wątpliwości usunąć, należy rozważyć, czy w ogóle możliwe jest ich usunięcie, i jeśli tak - uchylić wyrok i przekazać sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania.
LEX nr 398557
398557
Dz.U.97.89.555: art. 5 § 2; art. 167; art. 452

  Przewodniczący: Sędzia SN Tomasz Grzegorczyk (spr.).  
  Sędziowie SN: Józef Dołhy, Marek Pietruszyński.  
  Protokolant: Jolanta Włostowska.  
  Prokurator Prokuratury Krajowej: Zbigniew Siejbik.  

  Sąd Najwyższy, w sprawie Jarosława N. uniewinnionego od zarzutu popełnienia przestępstwa z   art. 585 § 1 k.s.h., po rozpoznaniu, w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 maja 2008 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Okręgowego na niekorzyść oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 27 września 2007 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego z dnia 3 października 2006 r.,  
  uchyla zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego i sprawę Jarosława N. przekazuje temu sądowi do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji.  

  Jarosław N. był, w postępowaniu dotyczącym 9 osób, oskarżony - podobnie jak 4 innych współoskarżonych - o to, że w dniu 3 stycznia 2002 r. jako członek Rady Nadzorczej FAP S.A. działał na szkodę tej spółki w ten sposób, że wziął udział w podjęciu uchwały nr 3/2002 o wyrażeniu zgody na przejęcie przez spółkę kredytu w kwocie 2.000.000 zł, udzielonego przez Bank S.A. Mirosławowi C. (...) stwarzając tym samym możliwość bezzasadnego obciążenia majątku spółki, to jest o czyn z   art. 585 § 1 k.s.h. Wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 3 października 2006 r. został on uznany winnym tego przestępstwa i skazany za nie na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 4 lat oraz na grzywnę w wysokości 50 stawek dziennych po 40 zł każda. Od wyroku tego apelacje wnieśli: prokurator, co do trzech współoskarżonych, a także niektórzy oskarżeni bądź ich obrońcy, w tym i obrońca J.N. Zarzucił on obrazę   art. 585 § 1 k.s.h. oraz błąd w ustaleniach faktycznych. Po rozpoznaniu tych środków odwoławczych Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 27 września 2007 r., uchylając wyrok sądu I instancji wobec 5 współoskarżonych, uniewinnił jednocześnie J.N. od popełnienia zarzucanego mu czynu przyjmując, że w oparciu o uzupełnione w II instancji postępowanie dowodowe wątpliwy jest jego udział w posiedzeniu Rady Nadzorczej w dniu 3 stycznia 2002, kiedy to podejmowano uchwałę nr 3/2002. Od wyroku tego, jako prawomocnie kończącego proces wobec J.N., wystąpił z kasacją na niekorzyść oskarżonego Prokurator Okręgowy w Białymstoku, wysuwając zarzut obrazy prawa procesowego, a to art. 4, 5 § 2 i   art. 7 w zw. z   art. 457 § 3, a także art. 92, 410 i   437 § 2 k.p.k., polegający na: uwzględnieniu tylko okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego przy pominięciu okoliczności dlań niekorzystnych, przeprowadzeniu oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, rozstrzygnięciu stwierdzonych wątpliwości odnośnie do udziału oskarżonego w przedmiotowym posiedzeniu Rady Nadzorczej bez podjęcia próby wyeliminowania ich poprzez sięgnięcie do innych źródeł i środków dowodowych oraz odstąpieniu od ustosunkowania się do wszystkich istotnych okoliczności, w tym faktu przedstawienia przez obronę dowodów odwodowych dopiero po 4 latach od rozpoczęcia procesu, przy wcześniejszym kwestionowaniu tylko braku znamion przestępstwa w czynie zarzucanym. Wywodząc w ten sposób skarżący wnosił o uchylenie wyroku sądu odwoławczego i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania.  

  Rozpatrując tę kasację Sąd Najwyższy stwierdził, co następuje:  
  Kasacja ta jest, ale tylko częściowo, zasadna. Na wstępie przypomnieć należy, że skarga kasacyjna może spowodować uchylenie zaskarżonego wyroku tylko wtedy, gdy okaże się, iż w realiach danej sprawy zaistniały uchybienia wskazane w   art. 439 k.p.k. lub inna, a podniesiona w niej, obraza prawa, jeżeli jest to naruszenie rażące, a mogło ono przy tym mieć istotny wpływ na treść danego orzeczenia, czyli że bez tego naruszenia rozstrzygnięcie mogłoby być inne.  
  Takiego charakteru nie ma zarzucane sądowi odwoławczemu nieustosunkowanie się przez niego do faktu przedstawienia dowodów obrony dopiero w II instancji. Po pierwsze dlatego, że skarżący niezasadnie sugeruje tu, iż tak późne zgłoszenie dowodów jest "podejrzane", skoro wymaga specjalnego ustosunkowania się sądu do wniosków strony, choć kodeks nie ogranicza żadnym terminem o charakterze prekluzyjnym prawa oskarżonego do przedstawiania dowodów odwodowych, a fakt odmiennej dotąd linii obrony (brak przyznania się oskarżonego do popełnienia czynu połączony z odmową składania wyjaśnień i kwestionowanie przez obrońcę znamion przestępstwa z   art. 585 § 1 k.s.h.) nie ogranicza inicjatywy dowodowej oskarżonego i rodzaju tej inicjatywy. Po wtóre obrońca, po wniesieniu apelacji, wystąpił jedynie do sądu odwoławczego z wnioskiem o przeprowadzenie dowodu z dwu dokumentów, tzn. kserokopii listy obecności na posiedzeniu Rady w dniu 3 stycznia 2002 r. jej członków oraz tekstu uchwał z tej daty, obu niepodpisanych przez oskarżonego, a to sąd następnie - i to na wniosek prokuratora - zażądał od syndyka spółki w upadłości nadesłania oryginałów tych dokumentów. Syndyk zaś, informując o niedysponowaniu takowymi, przesłał jednocześnie sądowi, będące w jego dyspozycji, listy wypłat wynagrodzeń członków Rady za udział w posiedzeniach ze stycznia 2002 r., których nie dołączono dotąd do akt sprawy. Na listach tych - tak w zestawieniu indywidualnym jak i ogólnym - nie figuruje w ogóle nazwisko oskarżonego ani wypłata dla niego, choć są dane dotyczące wypłat dla pozostałych 4 członków Rady Nadzorczej i ich podpisy. Prawdą jest przy tym, że obok takich materiałów były i są też w aktach odpisy protokołu posiedzenia Rady z 3 stycznia 2002 r. z podpisem oskarżonego, a do rozbieżności w tej materii - jak zasadnie podniósł sąd odwoławczy - sąd meriti niestety w ogóle się nie odniósł, choć i on dysponował także dokumentem tego posiedzenia bez podpisu oskarżonego. Nie można zatem czynić sądowi II instancji zarzutu, że odstąpił w omawianej materii od analizy momentu pojawienia się tej dokumentacji, skoro - co przyznaje skarżący - część z nich, z podpisem oskarżonego i bez takiego podpisu była już znana sądowi I instancji. Nie można też podzielić zarzutu kasacji, że sąd ten obraził   art. 7 k.p.k. dokonując dowolnej i wybiórczej oceny dowodów, jako że rozważał on i analizował obie szczegółowo wskazane grupy dokumentów, a brak było dowodów osobowych wyraźnie wskazujących na udział lub brak udziału J.N. w przedmiotowym posiedzeniu.  
  Ma jednak rację skarżący, gdy wskazuje, że sąd odwoławczy obraził   art. 5 § 2 k.p.k., jako że przyjął on działanie tego przepisu w niniejszej sprawie. Skoro bowiem w polskim procesie karnym obowiązuje zasada prawdy (art. 2 § 2 k.p.k.) i powiązany z nią obowiązek dowodzenia, ciążący także na sądzie (zob. np.   art. 167 in fine k.p.k.), to reguła in dubio pro reo wchodzi w rachubę jedynie wtedy, gdy - jak wskazuje na to brzmienie § 2 art. 5 k.p.k. - pojawią się wątpliwości "nie dające się usunąć". To zaś wymaga rozważenia, czy możliwe jest usunięcie owych wątpliwości i podjęcie stosownych działań w tym kierunku, a dopiero przy takich możliwościach wolno sięgać po art. 5 § 2 k.p.k. Wprawdzie przeprowadzanie dowodów w instancji odwoławczej jest ograniczone (art. 452 k.p.k.), ale gdy w jego ramach nie da się powstałych wątpliwości usunąć, należy rozważyć, czy w ogóle możliwe jest ich usunięcie, i jeśli tak - uchylić wyrok i przekazać sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Tymczasem sąd odwoławczy ograniczył się do analizy istniejących w sprawie, a wskazanych wcześniej rozbieżnych dokumentów, nie próbując nawet przesłuchać w kwestii udziału J.N. w przedmiotowym posiedzeniu Rady Nadzorczej tych z oskarżonych uczestników tego posiedzenia, którzy byli obecni na rozprawie apelacyjnej, a żaden w tej materii nie był wcześniej w sposób wyraźny przesłuchiwany. Zastosowanie w wyniku wspomnianej analizy dokumentów reguły in dubio pro reo było zatem nieprawidłowe, a uchybienie to ma charakter rażący i mogło mieć istotny wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia. Nie da się bowiem wykluczyć, że po przeprowadzeniu stosownych czynności dowodowych kwestia uczestnictwa lub nie uczestnictwa J.N. w owym posiedzeniu zostanie w sposób pozytywny rozstrzygnięta.  
  Powyższe wskazuje, że zaskarżony wyrok ostać się jednak nie może i musi zostać uchylony. Trzeba wszak od razu zauważyć, że ograniczenie się do przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w instancji odwoławczej, jak to sugerował skarżący nie byłoby zasadne. Ustalenie, czy J.N. uczestniczył, czy też nie uczestniczył w posiedzeniu Rady Nadzorczej spółki w dniu 3 stycznia 2002 r. i w podejmowaniu tam uchwały nr 3/2002, wymaga bowiem postępowania dowodowego wykraczającego poza ograniczenia w przeprowadzaniu dowodów, płynące z art. 452 § 2 k.p.k., jako że należy nie tylko przesłuchać na tę okoliczność pozostałych żyjących członków tej Rady, ale też podjąć kroki dla ustalenia, jak powstały te z dokumentów dotyczących owego posiedzenia i przedmiotowej uchwały, które zawierają jednak podpis oskarżonego i kiedy został on złożony, czy może jest nieautentyczny oraz jak się to ma do braku wynagrodzenia dla oskarżonego za udział w Radzie w styczniu 2002 r.  
  Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego, ale też i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę temu ostatniemu sądowi do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji. Przy ponownym jej rozpatrywaniu sąd powinien przeprowadzić wskazane wyżej czynności dowodowe i jedynie gdyby w ich wyniku nie dało się rozwiać wątpliwości odnośnie do udziału J.N. w podejmowaniu uchwały nr 3/2002, sąd winien sięgnąć do art. 5 § 2 k.p.k. Jeżeli zaś okazałoby się, że oskarżony ten złożył swój podpis pod uchwałą, choć nie brał udziału w posiedzeniu Rady Nadzorczej, może pojawić się potrzeba innego opisu jego zachowania i rozważenia, czy i jaki czyn zabroniony można mu wówczas w ogóle przypisać.  
  Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.