Wyrok

z dnia 18 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy

IV CSK 474/07

1. Zakaz wprowadzony w art. 13 ust. 2 Prawa prasowego ma charakter względny w tym znaczeniu, że może być uchylony orzeczeniem prokuratora lub sądu, zezwalającym na publikację danych. Podmiot zamierzający dokonać publikacji nie ma własnego, samodzielnego uprawnienia do oceny, że publikacja danych osobowych osoby, przeciwko której toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jest dopuszczalna ze względu na interes społeczny.
2. Artykuł 13 ust. 2 Prawa prasowego ma charakter bezwzględny w tym znaczeniu, że dotyczy wszystkich osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe i nie różnicuje zakresu ochrony ze względu na status danej osoby, w tym ze względu na to, czy zalicza się ona do tzw. "osób publicznych".
3. Artykuł 14 ust. 6 Prawa prasowego nie ma charakteru przepisu szczególnego w stosunku do art. 13 ust. 2 Prawa prasowego.
4. Chociaż art. 13 ust. 2 Prawa prasowego stanowi samodzielną podstawę ochrony danych osobowych, to posiłkowo (biorąc pod uwagę, że jest to definicja "w rozumieniu (tej) ustawy" i uwzględniając wyłączenie przewidziane w art. 3a ust. 2) można skorzystać z art. 6 ustawy z 1997 r. o ochronie danych osobowych, który za dane osobowe uważa wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej.
5. Sytuacja dziennikarza, którego autorstwa materiał prasowy już opublikowano i dziennikarza, przygotowującego materiał w celu publikacji, która jeszcze nie nastąpiła, jest analogiczna, bowiem w żadnej z nich nie jest on osobą decydującą ostatecznie o opublikowaniu materiału.
Jednocześnie, w obu wypadkach dziennikarz jest osobą, której działanie - napisanie i udostępnienie materiału w celu jego publikacji - ma charakter pierwotny i zarazem konieczny, aby do publikacji w ogóle mogło dojść. Dlatego w wypadku istnienia zagrożenia, że dziennikarz przygotuje i udostępni w celu publikacji materiał prasowy zawierający elementy mogące naruszać dobra osobiste uprawnionego, brak jest podstaw do kwestionowania dopuszczalności skierowania przeciwko niemu roszczenia o zaniechanie publikacji.

Przewodniczący: Sędzia SN Mirosława Wysocka (spr.).
Sędziowie: SN Iwona Koper, SA Michał Kłos.
Protokolant: Izabela Czapowska.

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wiesława C. przeciwko Romanowi D., Krzysztofowi W. i "A." S.A. w W. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 marca 2008 r., skargi kasacyjnej powoda oraz skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 czerwca 2007 r.,
I. uchyla zaskarżony wyrok;
II. zmienia wyrok Sądu Okręgowego z dnia 7 listopada 2006 r. w ten sposób, że:
1. w punkcie I. w miejsce słów "w trzech kolejnych wydaniach każdej gazety" wpisuje słowa "jednorazowo w wydaniu ogólnopolskim i trzykrotnie w wydaniu regionalnym",
2. w punkcie III. w miejsce słów "nakazuje pozwanej "A." S.A. w W., aby zaniechała" wpisuje słowa "nakazuje pozwanym "A." S.A. w W., Romanowi D. i Krzysztofowi W., aby zaniechali",
3. uchyla punkt IV
III. oddala w pozostałej części apelację powoda i apelację pozwanych i znosi koszty postępowania apelacyjnego;
IV. oddala w pozostałej części skargę kasacyjną powoda oraz oddala skargę kasacyjną pozwanych;
V. zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 1.000 (jeden tysiąc) złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wiesław C. w ostatecznie sprecyzowanym powództwie, skierowanym przeciwko Romanowi D., Krzysztofowi W. i "A." S.A. w W., wnosił o:
1. nakazanie pozwanym, aby w terminie 7 dni od daty uprawomocnienia się orzeczenia opublikowali na pierwszej stronie "Gazety Wyborczej" w sześciu kolejnych wydaniach każdej gazety oświadczenie następującej treści: "Roman D., Krzysztof W. oraz "A." S.A. przepraszają Pana Wiesława C. za naruszenie Jego dóbr osobistych, spowodowane opublikowaniem na łamach gazety Jego danych osobowych w kontekście śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową";
2. nakazanie pozwanym, aby zaniechali publikowania na łamach wymienionych gazet danych osobowych oraz wizerunku powoda w kontekście śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową;
3. zasądzenie od pozwanych solidarnie na rzecz Stowarzyszenia na rzecz Pomocy Dzieciom z Chorobą Nowotworową "Pomóż Dziecku Wyzdrowieć" kwoty 15 tysięcy zł.
Pozwani wnosili o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z dnia 7 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy:
I. nakazał pozwanym zamieszczenie w wymienionych gazetach, na pierwszej stronie, oświadczenia o treści sformułowanej przez powoda, z tym, że ma to nastąpić "w trzech kolejnych wydaniach każdej gazety";
II. w pozostałym zakresie oddalił powództwo o nakazanie złożenia oświadczenia;
III. nakazał pozwanej "A." S.A., aby zaniechała publikowania na łamach obu gazet danych osobowych powoda Wiesława C., z wyjątkiem pełnego brzmienia jego imienia i pierwszej litery nazwiska w kontekście śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową;
IV. oddalił powództwo o nakazanie zaniechania publikowania danych osobowych powoda wobec pozwanych Romana D. i Krzysztofa W;
V. zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz wskazanego przez powoda stowarzyszenia kwotę 15 tysięcy zł oraz orzekł o wpisie ostatecznym (pkt VI) i kosztach procesu (pkt VII).
Powód zaskarżył apelacją wyrok Sądu Okręgowego w jego punktach II i IV i wniósł o zmianę wyroku przez:
1. nakazanie pozwanym, aby oświadczenie, o którym mowa w pkt I, opublikowali w sześciu kolejnych wydaniach każdej gazety;
2. nakazanie pozwanym, aby zaniechali publikowania na łamach obu gazet "danych osobowych powoda, z wyjątkiem pełnego imienia i pierwszej litery nazwiska, w kontekście śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową".
Pozwani w apelacji zaskarżyli wyrok w części "dotyczącej" pkt I, III, V i VII, wnosząc o jego zmianę w tej części i oddalenie powództwa.
Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny orzekł następująco:
1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w ten sposób, że nakazuje pozwanym (...), aby w terminie 7 dni od dnia niniejszego orzeczenia zamieścili jednorazowo na pierwszej stronie Gazety Wyborczej oraz w trzech kolejnych wydaniach na pierwszej stronie Gazety Wyborczej - T. następujące oświadczenie: Roman D., Krzysztof W. i "A." S.A. przepraszają Pana Wiesława C. za naruszenie jego dóbr osobistych spowodowane opublikowaniem jago danych osobistych w artykułach prasowych w kontekście śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową", a w pozostałym zakresie oddala powództwo;
2. oddala apelację pozwanych w pozostałej części;
3. oddala apelację powoda;
4. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego.
Wyrok ten został oparty na następujących podstawach.
Powód kierował Międzyszkolnym Ośrodkiem Kultury Fizycznej, a od września 2005 r. był dyrektorem Szkolnego Schroniska Młodzieżowego. W grudniu 2005 r. postawiono mu zarzuty w śledztwie prowadzonym przez Prokuraturę Okręgową. Śledztwo było relacjonowane przez wskazane w pozwie gazety, autorami zamieszczonych w nich tekstów byli pozwani, zatrudnieni w redakcji "Gazety Wyborczej" jako dziennikarze.
W artykułach opublikowanych w dniach 12 grudnia 2005 r. i 27 stycznia 2006 r. w wydaniu ogólnopolskim Gazety Wyborczej oraz w dniach 12, 13, 14, 15 i 27 grudnia 2005 r. w jej wydaniu trójmiejskim, opublikowane zostały pełne dane osobowe powoda i zajmowane przezeń stanowisko, bez uzyskania zgody prokuratora.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, przy stwierdzonym naruszeniu dóbr osobistych powoda, polegającym na naruszeniu jego dobrego imienia i czci przez skojarzenie w opinii publicznej z toczącym się przeciwko niemu postępowaniem karnym, pozwani bezpodstawnie domagali się oddalenia powództwa, kwestionując bezprawność swego działania.
Artykuł 13 ust. 2 Prawa prasowego, wprowadzający zakaz publikowania w prasie danych osobistych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jest wyrazem poszanowania zasady domniemania niewinności, wyrażonej w art. 42 ust. 3 Konstytucji. W praktyce przyjmuje się, że zadośćuczynienie wymienionemu obowiązkowi polega na ograniczeniu się do podania pełnego imienia i pierwszej litery nazwiska osoby podejrzanego lub oskarżonego; takiej też ochrony - co podkreślił Sąd - domagał się powód. Zakaz podawania danych dotyczy jedynie pełnego nazwiska podejrzanego (oskarżonego), nie dotyczy natomiast funkcji publicznej danej osoby, gdyż "pełnienie takiej funkcji nie jest objęte pojęciem danych osobistych, o jakich mowa w art. 13 ust. 2 Prawa prasowego". Sprawowanie funkcji publicznej "nie jest zagadnieniem z prywatnej sfery życia osoby, o jakiej mowa w art. 14 ust. 6 Prawa prasowego". Podawanie informacji dotyczących przebiegu postępowania dotyczącego oskarżonej osoby publicznej o czyn pozostający w związku z pełnioną funkcją publiczną, jako nienależących do prywatnej sfery życia, nie jest objęte hipotezą art. 14 ust. 6 Prawa prasowego.
Dlatego, w ocenie Sądu Apelacyjnego, pozwani działali bezprawnie, wbrew zakazowi z art. 13 ust. 2 Prawa prasowego, podając pełne nazwisko powoda, mieli natomiast prawo do podania pełnionej przezeń funkcji publicznej, gdyż nie była to wiadomość z prywatnej sfery życia. Sąd Apelacyjny stwierdził ponadto, że powód nie mógł skutecznie powoływać się na zakaz wynikający z art. 13 ust. 2 w zakresie podania pełnionej przezeń funkcji, z którą był związany zarzut "korupcji i ustawiania przetargów", ze względu wagę społeczną problemu i ważny interes społeczny wymagający informowania o takich patologicznych zjawiskach.
Sąd uznał apelację pozwanych za zasadną jedynie w zakresie ograniczenia liczby publikacji do jednego tekstu oświadczenia na pierwszej stronie ogólnopolskiego wydania Gazety Wyborczej, ze względu na jednorazowy tylko fakt naruszenia dobrego imienia powoda na łamach tej gazety. Jednocześnie nie podzielił zarzutów powoda, który podtrzymywał twierdzenie, że właściwym sposobem usunięcia skutków naruszenia jego dóbr osobistych była wielokrotność publikacji oświadczeń, określona w pozwie.
Jako całkowicie bezpodstawne ocenił Sąd Apelacyjny zarzuty pozwanych dotyczące zasądzonego na podstawie art. 448 k.c. zadośćuczynienia, w pełni podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji zarówno co do przesłanek odpowiedzialności, jak i wysokości zasądzonej kwoty.
Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko, stanowiące podstawę orzeczenia Sądu pierwszej instancji o oddaleniu powództwa w stosunku do dziennikarzy w zakresie żądania zaniechania naruszeń, że autor publikacji prasowej nie ma legitymacji biernej w procesie o zaniechanie publikowania przygotowanych przez niego materiałów prasowych, gdyż dziennikarz nie jest osobą odpowiedzialną za dopuszczenie artykułu do druku, o czym - stosownie do art. 25 Prawa prasowego - decyduje wyłącznie redaktor naczelny lub wyznaczona przez niego osoba. Przygotowanie materiału prasowego przez dziennikarza nie jest równoznaczne z jego opublikowaniem i związaną z tym odpowiedzialnością za opublikowanie materiału prasowego w rozumieniu art. 38 Prawa prasowego.
Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok i oddalającej powództwo oraz oddalającej jego apelację i wniósł o uchylenie wyroku w tej części oraz jego zmianę poprzez zmianę wyroku Sądu Okręgowego zgodnie z wnioskami apelacji powoda i oddalenie apelacji pozwanych; zaskarżeniem i wnioskami zostały odpowiednio objęte rozstrzygnięcia o kosztach procesu.
Skargę kasacyjną powód oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego:
1. przez błędną wykładnię art. 24 § 1 i art. 415 k.c. w związku z art. 38 § 1 Prawa prasowego, polegającą na uznaniu, że dziennikarz nie będący redaktorem lub redaktorem naczelnym gazety nie ma legitymacji biernej w procesie o zaniechania publikowania przygotowywanych przez niego materiałów prasowych naruszających cudze dobra osobiste;
2. błędną wykładnię art. 13 ust. 2 Prawa prasowego polegającą na uznaniu, iż informacje dotyczące zawodu oraz miejsca pracy podejrzanego, umożliwiające jego identyfikację w danym środowisku, nie należą do kategorii danych osobowych, o których mowa w tym przepisie;
3. niewłaściwe zastosowanie art. 23 i 24 § 1 k.c. w zw. z art. 415 k.c. polegające na określeniu czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powoda w sposób nieadekwatny do skali naruszeń popełnionych przez pozwanych.
Pozwani zaskarżyli wyrok "w części obejmującej nakazanie pozwanym publikacji oświadczeń w Gazecie Wyborczej i Gazecie Wyborczej T. oraz w części oddalającej apelację pozwanych w zakresie zaskarżenia obowiązku publikacji oświadczeń w Gazecie Wyborczej oraz Gazecie Wyborczej T. oraz wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa "w części obejmującej przedmiot zaskarżenia" lub o jego uchylenie w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania "sądowi niższej instancji".
Jako podstawy skargi kasacyjnej pozwani wskazali błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1, 13 ust. 1, 14 ust. 6 Prawa prasowego oraz art. 23 i 24 k.c. przez błędne przyjęcie, iż pozwani w sposób zawiniony i bezprawny naruszyli dobra osobiste powoda podając jego pełne dane personalne w spornych artykułach oraz przez przyjęcie, że pozwani mają obowiązek publikacji wielokrotnie i to na pierwszych stronach treści orzeczonego wyrokiem oświadczenia. Oznaczenie w podstawach skargi art. 13 ust. 1 (zamiast ust. 2) Prawa prasowego należało, w kontekście całej jej treści i powoływanego tam przepisu, uznać za oczywistą omyłkę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przytoczenie niemal w pełnym brzmieniu wyroków Sądów obu instancji oraz oznaczonego przez skarżących zakresu zaskarżenia i wniosków w apelacjach oraz skargach kasacyjnych było uzasadnione wątpliwościami, mogącymi się nasuwać w związku z ich treścią oraz sposobem ujęcia.
Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji tylko w jego punkcie I., przy czym zmiana ta polegała jedynie na zastąpieniu słów "danych osobowych" słowami "dane osobiste" oraz zmniejszeniu liczby nakazanej publikacji oświadczeń. Jednocześnie, w tym samym (1.) punkcie swego wyroku orzekł, że "w pozostałym zakresie oddala powództwo". Sformułowanie to wzbudza wątpliwości co do zakresu orzeczenia o oddaleniu powództwa, jednak wobec miejsca jego zamieszczenia i odniesienia wyłącznie do punktu I. orzeczenia Sądu pierwszej instancji, jak i w kontekście uzasadnienia wyroku, można je odczytać jako oddalające powództwo w części dotyczącej wyłącznie oświadczenia zawierającego przeproszenie powoda za naruszenie jego dóbr osobistych. Nie można odmówić racji powodowi, gdy zarzuca, że zamieszczenie takiego rozstrzygnięcia było zbędne w sytuacji, w której Sąd Apelacyjny nie wzruszył wyroku Sądu pierwszej instancji w punkcie II. (oddalenia w pozostałym zakresie powództwa o nakazanie złożenia oświadczenia).
Porównując treść wyroków oraz apelacji i skargi kasacyjnej powoda można określić, że powód zmierza do nakazania pozwanym opublikowania oświadczenia w brzmieniu nadanym mu przez Sąd pierwszej instancji (zmiana w wyroku Sądu Apelacyjnego dotyczy użycia słów "danych osobistych" zamiast słów "danych osobowych"), lecz w liczbie żądanej przez powoda, czyli sześciokrotnie w każdym z wydań (ogólnopolskim i lokalnym) oraz objęcia nakazem zaniechania publikacji danych osobowych powoda także pozwanych Romana D. i Krzysztofa W.
Pozwani, którzy w uzasadnieniu powołanych podstaw kasacyjnych kwestionują przypisanie ich działaniu cechy bezprawności, a więc koniecznej przesłanki odpowiedzialności z tytułu naruszenia dóbr osobistych, zakresem zaskarżenia i podstawami skargi objęli tylko orzeczenie dotyczące publikacji oświadczeń, nie obejmując nimi ani nakazania zaniechania naruszeń (dotyczy pozwanego wydawcy), ani zasądzenia kwoty 15 tysięcy zł na cel społeczny (dotyczy wszystkich pozwanych).
Rozpoznanie skarg kasacyjnych, przy uwzględnieniu art. 39813 § 1 k.p.c., wymagało określenia podmiotowych i przedmiotowych granic zakazu publikacji przewidzianego w art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 ze zm.), stosunku tego przepisu do art. 14 ust. 6 ustawy oraz odpowiedzi na pytanie, czy przeciwko dziennikarzowi przygotowującemu materiał prasowy może być skutecznie skierowane żądania zaniechania opublikowania tego materiału, jeżeli nie należy on do kręgu osób decydujących ostatecznie o publikacji.
Zgodnie z art. 13 ust. 2 Prawa prasowego, nie wolno publikować w prasie danych osobowych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, chyba że wyrażą na to zgodę. Wyjątek od tej zasady przewiduje ust. 3 art. 13, stanowiąc, że właściwy prokurator lub sąd może zezwolić, ze względu na ważny interes społeczny, na publikację tych danych.
Ograniczenie wolności wypowiedzi, pozyskiwania i rozpowszechniania informacji oraz realizacji zadań związanych z urzeczywistnianiem prawa obywateli do rzetelnego informowania i jawności życia publicznego, gwarantowanych prasie w Konstytucji (art. 54 ust. 1) i ustawie (art. 1 Prawa prasowego), jest podyktowane potrzebą ochrony dóbr osobistych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe (art. 47 Konstytucji) i poszanowania zasady domniemania niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji). Negatywne skutki publikacji mogą mieć charakter długotrwały, a nawet nieodwracalny, i to niezależnie od ostatecznego wyniku postępowania karnego.
Zakaz wprowadzony w art. 13 ust. 2 Prawa prasowego ma charakter względny w tym znaczeniu, że może być uchylony orzeczeniem prokuratora lub sądu, zezwalającym na publikację danych. Z przepisu wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że uchylenie zakazu publikacji danych należy do wyłącznej kompetencji wymienionych organów, do których też należy ocena przesłanki istnienia "ważnego interesu społecznego", który za tym przemawia. Podmiot zamierzający dokonać publikacji nie ma własnego, samodzielnego uprawnienia do oceny, że publikacja danych osobowych osoby, przeciwko której toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jest dopuszczalna ze względu na interes społeczny.
Artykuł 13 ust. 2 Prawa prasowego ma natomiast charakter bezwzględny w tym znaczeniu, że dotyczy wszystkich osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe i nie różnicuje zakresu ochrony ze względu na status danej osoby, w tym ze względu na to, czy zalicza się ona do tzw. "osób publicznych". Bezsporne w orzecznictwie i piśmiennictwie stanowisko, że osoba podejmująca działalność publiczną musi liczyć się z większą dostępnością jej poczynań dla opinii publicznej oraz z możliwością szerszej kontroli i krytyki, nie oznacza, by osoba taka - gdy toczyć się będzie przeciwko niej postępowanie przygotowawcze lub sądowe - była pozbawiona ochrony, którą przyznaje art. 13 ust. 2 Prawa prasowego. Przepis ten nie pozwala na różnicowanie zakresu ochrony i nie daje podstaw do wyłączenia osób publicznych z zakresu jego działania.
Łatwo dostrzec, że są sytuacje, w których zakaz publikacji danych nie tylko nie spełnia swej roli, lecz stwarza stan pewnej fikcji ochrony prawnej i prowadzi do rezultatów paradoksalnych, gdyż z jednej strony następuje zdeprecjonowanie ochronnej funkcji przepisu i utraty celu, któremu służy, z drugiej - dochodzi do nadmiernego ograniczenia w zakresie jawności życia publicznego, realizowanej między innymi dzięki publikacjom prasowym. Może to wystąpić zwłaszcza wtedy, gdy dana osoba i jej działalność publiczna są powszechnie znane, jest ona łatwo identyfikowana przez ogół społeczeństwa, a postępowanie karne dotyczy związanych z jej działalnością publiczną poważnych nieprawidłowości, stanowiących przedmiot usprawiedliwionego zainteresowania opinii publicznej. W takich wypadkach mogą zachodzić podstawy do stwierdzenia, że ważny interes społeczny przemawia za ujawnieniem danych osobowych podejrzanego lub oskarżonego w toku postępowania karnego. O tym, że zachodzą okoliczności uzasadniające podanie danych osobowych do wiadomości publicznej zdecydować może jednak tylko prokurator lub sąd, a nie dziennikarz (redaktor, wydawca). Dlatego opublikowanie bez zgody prokuratora lub sądu danych osobowych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, narusza zakaz wynikający z art. 13 ust. 2 Prawa prasowego i jest bezprawne, niezależnie od tego, czy są to osoby publiczne, czy nie.
Bezpodstawne i błędne jest odmienne przekonanie pozwanych i formułowana przez nich teza, że "ochrona danych osobowych osób podejrzanych nie znajduje zastosowania w przypadku osób publicznych", gdyż w związku z pełnieniem przez nie funkcji publicznej, prasa ma prawo krytykować i opisywać ich działalność, co dotyczy także postępowań karnych z ich udziałem. W obecnym stanie normatywnym opisywanie stanu i przebiegu postępowania karnego (przygotowawczego i sądowego) jest dozwolone, wymaga jednak stosowania się do obowiązujących zakazów, w tym zakazu wynikającego z art. 13 ust. 2 Prawa prasowego, który może zostać zniesiony jedynie w formie określonej w art. 13 ust. 3 (orzeczenia prokuratora lub sądu, por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1990 r., V KZP 30/89, OSNKW 1999, nr 4-6, poz. 11).
Błędny jest także pogląd pozwanych, jakoby art. 14 ust. 6 Prawa prasowego miał charakter przepisu szczególnego w stosunku do art. 13 ust. 2, co miałoby - ich zdaniem - oznaczać, że zakaz publikacji danych osobowych wynikający z tego ostatniego przepisu "zostaje uchylony przez art. 14 ust. 6 w zakresie w jakim dotyczy on osób pełniących funkcje publiczne". Wymienione przepisy, mające autonomiczny i odmienny przedmiot regulacji, nie pozostają do siebie w stosunku przepis ogólny - przepis szczególny. Artykuł 14 ust. 6 Prawa prasowego proklamuje zasadę ochrony informacji i danych dotyczących prywatnej sfery życia, z wyłączeniem odnoszącym się do takich danych z tej sfery, które wiążą się bezpośrednio z działalnością publiczną danej osoby. Artykuł 13 ust. 2 Prawa prasowego dotyczy każdej osoby, która znalazła się w położeniu podejrzanej lub oskarżonej o popełnienie przestępstwa i chroni ją przed ujawnieniem danych osobowych w kontekście informacji o prowadzonym postępowaniu karnym, niezależnie od tego, czy dotyczy ono prywatnej czy publicznej sfery jego życia lub działalności. Status danej osoby i charakter jej działalności może mieć znaczenie - o czym była mowa wyżej - dla ewentualnego podjęcia przez uprawniony organ decyzji o ujawnieniu danych, stosownie do art. 13 ust. 3 Prawa prasowego.
Każdy z tych przepisów ma natomiast charakter szczególny w stosunku do norm kodeksowych, w takim znaczeniu, że wprowadza skonkretyzowane przesłanki bezprawności (wyłączenia bezprawności), których art. 24 k.c. nie zawiera.
Należy przy tym dodać, że w niniejszej sprawie nie występował problem ujawnienia danych z życia prywatnego powoda, gdyż chodziło wyłącznie o pozostawanie przezeń pod zarzutem przestępstwa popełnionego w związku z pełnioną funkcją publiczną, bez jakichkolwiek powiązań z prywatną sferą życia w takim rozumieniu, jakim posługuje się art. 14 ust. 6 Prawa prasowego.
Odnośnie do przedmiotowego zakresu ograniczenia przewidzianego w art. 13 ust. 2 Prawa prasowego, związanego z użytym w nim pojęciem "danych osobowych", spór dotyczył tego, czy pojęcie to obejmuje jedynie imię i nazwisko, czy także inne dane - w szczególności stanowisko zajmowane lub funkcję publiczną pełnioną przez daną osobę.
Podejmując tę kwestię należy zwrócić uwagę na jej ograniczone znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy. Jest bowiem bezsporne, że pozwani opublikowali pełne imię i nazwisko powoda, a więc ujawnili dane, co do których nie istnieją żadne wątpliwości, że są danymi osobowymi w rozumieniu omawianego przepisu. Było to całkowicie wystarczające dla stwierdzenia bezprawności publikacji ze względu na naruszenie zakazu przewidzianego w art. 13 ust. 2 Prawa prasowego. Dlatego kwestia, czy niedozwolone było także podanie funkcji publicznej sprawowanej przez powoda nie miała znaczenia decydującego o zasadzie odpowiedzialności pozwanych, lecz mogła być istotna tylko dla oceny rozmiaru naruszenia. Należy także wskazać, że powód nie kwestionował dopuszczalności podania jego imienia i pierwszej litery nazwiska, co znalazło wyraz w sformułowaniu jego żądania co do zakazu naruszeń, i co za dopuszczalne uznał także Sąd, trafnie powołując się na utrwaloną i powszechnie akceptowaną w tym zakresie praktykę.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, do danych osobowych w rozumieniu art. 13 ust. 2 Prawa prasowego zalicza się tylko imię i nazwisko danej osoby, nie zalicza się natomiast pełniona przezeń funkcja. Wprowadzając nieadekwatną z punktu widzenia tego przepisu przesłankę związku takiej informacji z prywatną sferą życia, Sąd stwierdził, że wobec braku takiego związku, dokładne podanie funkcji publicznej pełnionej przez osobę, o której mowa w art. 13 ust. 2, nie stanowi naruszenia określonego w nim zakazu. Pogląd ten jest błędny.
Zakaz publikacji danych osobowych osoby, przeciwko której toczy się postępowanie karne, ma zapobiec indywidualizacji tej osoby, co może nastąpić w różnorodny sposób. Dlatego przez dane osobowe w rozumieniu tego przepisu należy rozumieć wszystkie informacje pozwalające na identyfikację chronionej przez ten przepis osoby w określonym środowisku, w tym także pełnioną przez nie funkcję lub zajmowane stanowisko (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 r., IV CKN 191/01, niepubl. i z dnia 6 grudnia 1990 r., I CR 575, OSP nr 10, poz. 214).
Ze względu na ograniczony zakres rozważań tej kwestii w okolicznościach niniejszej sprawy, można jedynie zasygnalizować, że chociaż art. 13 ust. 2 Prawa prasowego stanowi samodzielną podstawę ochrony danych osobowych, to posiłkowo (biorąc pod uwagę, że jest to definicja "w rozumieniu (tej) ustawy" i uwzględniając wyłączenie przewidziane w art. 3a ust. 2) można skorzystać z art. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.), który za dane osobowe uważa wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej.
Jeżeli ważny interes społeczny tego wymaga, dane umożliwiające identyfikację osoby, przeciwko której jest prowadzone postępowanie przygotowawcze lub sądowe, w tym informacje dotyczące pełnionej przez nią funkcji publicznej, mogą zostać ujawnione za zgodą prokuratora lub sądu, udzieloną na podstawie art. 13 ust. 3 Prawa prasowego.
Pozwani w chwili publikacji, jak i w toku całego postępowania, przyznawali sobie - bezpodstawnie - autonomiczną kompetencję do oceny przesłanek zwalniających ich od przestrzegania zakazu wynikającego z art. 13 ust. 2 Prawa prasowego.
Ponadto, jak ustalono w sprawie - pozwani byli świadomi problemu i znana im była odmienna praktyka, stosowana przez innych dziennikarzy w tej samej redakcji, a także zignorowali wystąpienie powoda, które nastąpiło bezpośrednio po pierwszej publikacji. Te okoliczności uzasadniały ocenę Sądu, że działanie pozwanych było nie tylko bezprawne, ale także zawinione.
Z omówionych względów kasacyjne zarzuty pozwanych naruszenia art. 1, 13 ust. 2 i 14 ust. 6 Prawa prasowego oraz naruszenia art. 23 i 24 k.c. Sąd Najwyższy ocenił jako nieuzasadnione i skargę pozwanych w całości oddalił.
Nie jest dostatecznie jasne, z jakich przyczyn Sąd Apelacyjny używa - zamiast ustawowego pojęcia "danych osobowych" - pojęcia "danych osobistych" i dlaczego zmienił w tym zakresie treść oświadczenia, którego złożenie nakazał pozwanym Sąd pierwszej instancji. Powołując się na art. 13 ust. 2 Prawa prasowego Sąd ten, wbrew brzmieniu przepisu, operuje pojęciem "danych osobistych" zamiast "danych osobowych" i formułuje nieuprawnioną tezę, że zakaz podawania "danych osobistych" dotyczy w praktyce tylko "pełnego nazwiska" podejrzanego lub oskarżonego. Zmiana w tym zakresie wyroku Sądu pierwszej instancji była, jak trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej powoda, bezpodstawna.
Skarga kasacyjna powoda w części dotyczącej oświadczenia, do którego publikacji pozwani zostali zobowiązani, kwestionuje - w ramach podstawy naruszenia art. 23 i 24 § 1 zw. z art. 415 k.c., z których adekwatnie do treści zarzutu powołany jest tylko art. 24 § 1 k.c. - ograniczoną, zarówno w stosunku do żądań powoda, jak i w stosunku do wyroku Sądu pierwszej instancji - liczbę publikacji ogłoszeń. Zarzut ten można by uznać za trafny gdyby istniały podstawy do stwierdzenia, że tak określony zakres czynności nie odpowiada kryterium określonemu w art. 24 § 1 zd. 2 k.c. "czynności potrzebnych do usunięcia jego (naruszenia) skutków". W skardze kasacyjnej brak jest po temu dostatecznie przekonujących argumentów. Szczegółowo ustalone okoliczności faktyczne (w tym liczba, miejsce i rozmiary publikacji) a także fakt, że przede wszystkim dotarcie oświadczenia do miejscowego środowiska ma rzeczywiste znaczenie dla powoda, przemawiają za tym, że jednorazowe opublikowanie oświadczenia w wydaniu ogólnopolskim oraz trzykrotne opublikowanie w wydaniu regionalnym jest zarazem odpowiednie do stopnia naruszenia, jak i wystarczające ("potrzebne") do usunięcia jego skutków, a zatem odpowiada dyspozycji art. 24 § 1 zdanie drugie k.c. Odmienny pogląd skarżącego nie został wsparty dostatecznie przekonującą argumentacją prawną.
Nie można natomiast odmówić racji powodowi, gdy zarzuca Sądowi błędną ocenę roszczenia o zaniechanie naruszeń, skierowanego przeciwko pozwanym dziennikarzom. Według Sądu, autor publikacji prasowej niebędący redaktorem naczelnym nie ma legitymacji biernej w procesie o zaniechanie publikowania przygotowanych przez niego materiałów prasowych, gdyż nie jest on osobą odpowiedzialną za dopuszczenie artykułu do druku, bowiem - stosownie do art. 25 Prawa prasowego - decyzja ta należy do redaktora naczelnego lub wyznaczonej przez niego osoby. Sąd ocenił, że przygotowanie materiału prasowego nie jest w takim wypadku równoznaczne z jego opublikowaniem i związaną z tym odpowiedzialnością w rozumieniu art. 38 Prawa prasowego.
Błędne jest powołanie się, zarówno przez Sąd, jak i przez skarżącego, na art. 38 Prawa prasowego, który dotyczy sytuacji, w której doszło już do opublikowania materiału prasowego i określa osoby odpowiedzialne za naruszenie prawa "spowodowane opublikowaniem".
Roszczenia o zaniechanie naruszeń uprawniony - czyli ten, którego dobro osobiste jest zagrożone cudzym działaniem - może dochodzić na zasadach ogólnych, a więc na podstawie art. 24 § 1 zdanie pierwsze k.c. (w zw. z art. 37 Prawa prasowego). Przepis ten dotyczy sytuacji, w których występuje zagrożenie podjęcia bezprawnego działania naruszającego dobro osobiste, a zatem przewidziane w nim roszczenie przysługuje przeciwko każdemu, kto zagrożenie takie stwarza.
W sytuacji, w której doszło już do naruszenia dobra osobistego, każda z osób obciążonych odpowiedzialnością niemajątkową odpowiada za swoje własne, odrębne bezprawne zachowanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CZP 13/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 46). Na tle art. 38 ust. 1 Prawa prasowego można dostrzec zawodność argumentacji Sądu odwołującej się do braku wpływu dziennikarza, niebędącego redaktorem na "dopuszczenie artykułu do druku". Niebędący redaktorem ani redaktorem naczelnym (w rozumieniu art. 7 ust. 2 pkt 6 i 7 Prawa prasowego) dziennikarz jest na podstawie art. 38 ust. 1 odpowiedzialny za naruszenie dobra osobistego spowodowane opublikowaniem materiału, pomimo że nie on decydował o jego publikacji.
W tym zatem zakresie sytuacja dziennikarza, którego autorstwa materiał prasowy już opublikowano i dziennikarza, przygotowującego materiał w celu publikacji, która jeszcze nie nastąpiła, jest analogiczna, bowiem w żadnej z nich nie jest on osobą decydującą ostatecznie o opublikowaniu materiału.
Jednocześnie, w obu wypadkach dziennikarz jest osobą, której działanie - napisanie i udostępnienie materiału w celu jego publikacji - ma charakter pierwotny i zarazem konieczny, aby do publikacji w ogóle mogło dojść. Dlatego w wypadku istnienia zagrożenia, że dziennikarz przygotuje i udostępni w celu publikacji materiał prasowy zawierający elementy mogące naruszać dobra osobiste uprawnionego, brak jest podstaw do kwestionowania dopuszczalności skierowania przeciwko niemu roszczenia o zaniechanie publikacji. Dotyczy to takich czynności, które w ramach łańcucha zdarzeń, prowadzących ostatecznie do opublikowania materiału prasowego, są związane z zachowaniem samego dziennikarza. Wobec tego, że zagrożenie naruszenia dóbr osobistych powstaje w chwili przygotowania i udostępnienia określonego materiału w celu jego publikacji, bez czego nie jest możliwe naruszenie dóbr osobistych przez publikację, przeciwko temu, bez którego działania zagrożenie nie powstałoby - przysługuje roszczenie o zaniechanie. "Cudzym działaniem" zagrażającym dobru osobistemu może być zatem, w rozumieniu art. 24 § 1 zdanie pierwsze k.c., także działanie dziennikarza, który artykuł pisze i udostępnia go, jako autor, do publikacji.
W ustalonych okolicznościach niniejszej sprawy i wobec postawy manifestowanej przez pozwanych realność zagrożenia dalszego naruszania dóbr osobistych powoda, nie budzi wątpliwości.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał za trafny zarzut skarżącego powoda, że z naruszeniem art. 24 § 1 k.c. oddalone zostało jego roszczenie o zaniechanie, skierowane przeciwko współpozwanym dziennikarzom.
Z omówionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł jak w sentencji, o kosztach rozstrzygając stosownie do art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.