Postanowienie

z dnia 10 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy

WZ 39/08

  1. Pozbawienie podejrzanego wolności przed wydaniem prawomocnego wyroku skazującego nie może zastępować kary, dlatego ustawodawca wprowadził cały szereg ograniczeń stosowania tymczasowego aresztowania, ustanawiając gwarancje dla podejrzanego, że nawet przy najcięższych zarzutach, jeśli przesłanki do stosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania nie zostały spełnione lub nie wykazano niezbędności stosowania tego tylko środka zapobiegawczego, środek ten stosowany być nie może; polskie prawo procesowe nie przewiduje obowiązku stosowania tymczasowego aresztowania.  
  2. Konieczność uzyskania opinii biegłych lekarzy psychiatrów, opinii biegłych z zakresu uzbrojenia i balistyki, przesłuchania świadków, którzy mogą mieć wiadomości na temat zdarzenia, ewentualnego poddania podejrzanego badaniom przez Terenową Wojskową Komisję Lekarską należą do zwykłych czynności postępowania przygotowawczego i nie zawierają cech "szczególności", które nie pozwalały na zakończenie śledztwa w terminie oznaczonym poprzednim postanowieniem o przedłużeniu stosowania tymczasowego aresztowania.   
  3. Zebrany w sprawie obszerny materiał dowodowy nadal uprawdopodobnia w dużym stopniu fakt popełnienia przez podejrzanego zarzucanego mu przestępstwa. Nie ustała również uzasadniona obawa matactwa, trudno bowiem w pełni odpowiedzialnie przyjąć, że podejrzany, podejmując w przeszłości próby zafałszowania przebiegu zdarzeń będących przedmiotem rozpoznawanej sprawy, nagle z tego zrezygnował. Nie przestała też być realna przesłanka wskazana w art. 258 § 2 k.p.k. Jednak występowanie w rozpoznawanej sprawie wskazanych przesłanek stosowania środków zapobiegawczych daje podstawy nie tylko do stosowania tymczasowego aresztowania, ale i innych środków zapobiegawczych (art. 258 § 4 k.p.k.).  
  4. Dla wyeliminowania sytuacji, w której podejrzany mógłby dowodzić żołnierzami składającymi zeznania w rozpoznawanej sprawie i uniknięcia ewentualności, wynikającej z takiej sytuacji, pośredniej choćby możliwości wpłynięcia na treść tych zeznań można zastosować dodatkowo środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia podejrzanego w czynnościach służbowych.  
LEX nr 419569
419569
Dz.U.97.89.555: art. 249; art. 258; art. 276

  Przewodniczący: Sędzia SN Wiesław Błuś.  
  Sędziowie SN: Jan Bogdan Rychlicki, Andrzej Tomczyk (spr.).  
  Prokuratorzy Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk. Jerzy Artymiak, płk. Jakub Mytych.  

  Sąd Najwyższy w sprawie kpt. Olgierda C. podejrzanego z art. 123 § 1 pkt 4 w zb. z art. 123 § 2 k.k. w zb. z   art. 122 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 9 czerwca 2008 r. zażaleń obrońców podejrzanego oraz podejrzanego na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego z dnia 9 maja 2008 r., w przedmiocie przedłużenia stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, po wysłuchaniu prokuratora oraz obrońców podejrzanego postanowił  
  zmienić zaskarżone postanowienie przez:  
1) uchylenie środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania zastosowanego wobec podejrzanego kpt. Olgierda C. postanowieniem Wojskowego Sądu Garnizonowego z dnia 15 listopada 2007 r.,  
2) zastosowanie środków zapobiegawczych w postaci:  
a) na podstawie art. 275 § 1 k.p.k. oddania podejrzanego pod dozór przełożonego wojskowego Dowódcy Jednostki Wojskowej z nałożeniem obowiązku zawiadamiania przełożonego o wszelkich zamierzonych wyjazdach i o terminach powrotu oraz zgłaszania się do przełożonego raz w tygodniu w terminie wskazanym przez sprawującego dozór,  
b) na podstawie art. 276 k.p.k. zawieszenia podejrzanego w czynnościach służbowych.  

  Postanowieniem z dnia 9 maja 2008 r. Wojskowy Sąd Okręgowy przedłużył o kolejne trzy miesiące - do dnia 13 sierpnia 2008 r. - okres stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania wobec kpt. Olgierda C., podejrzanego o popełnienie przestępstwa zakwalifikowanego z art. 123 § 1 pkt 4 k.k. w zb. z   art. 123 § 2 k.k. w zb. z art. 122 § 1 k.k.  
  Postanowienie to zaskarżyli: obrońcy podejrzanego oraz podejrzany kpt. Olgierd C. (...).  

  Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
  Do przedłużenia stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania ustawa - Kodeks postępowania karnego wymaga spełnienia kilku warunków. Muszą więc zaistnieć w konkretnej sprawie przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania: ogólna, wyrażona w art. 249 § 1 k.p.k., jak i przesłanki szczególne. Nie jest więc wystarczający sam opis czynu zawarty w zarzucie przedstawionym podejrzanemu, mimo występowania okoliczności uprawdopodobniających w dużym stopniu popełnienie przez niego zarzucanego mu przestępstwa (nie tylko czynu, jak wskazuje to Sąd pierwszej instancji). Pozbawienie podejrzanego wolności przed wydaniem prawomocnego wyroku skazującego nie może zastępować kary, dlatego ustawodawca wprowadził cały szereg ograniczeń stosowania tymczasowego aresztowania, ustanawiając gwarancje dla podejrzanego, że nawet przy najcięższych zarzutach, jeśli przesłanki do stosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania nie zostały spełnione lub nie wykazano niezbędności stosowania tego tylko środka zapobiegawczego, środek ten stosowany być nie może; polskie prawo procesowe nie przewiduje obowiązku stosowania tymczasowego aresztowania.  
  Uwarunkowania te w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione, ponieważ ani prokurator we wniosku o przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania wobec kpt. Olgierda C., ani sąd a quo w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie wykazali, a nawet nie podjęli próby wykazania, że zaistniały szczególne okoliczności sprawy, które nie pozwoliły na ukończenie postępowania przygotowawczego w terminie do 13 maja 2008 r. oraz, że zachodzi potrzeba dalszego stosowania tymczasowego aresztowania. We wniosku bowiem prokurator opisał jakie czynności wykonał oraz czego zrobić nie zdołał. Tu zaś wskazał na konieczność uzyskania opinii biegłych lekarzy psychiatrów, opinii biegłych z zakresu uzbrojenia i balistyki, przesłuchania świadków, którzy mogą mieć wiadomości na temat zdarzenia, ewentualnego poddania podejrzanego badaniom przez Terenową Wojskową Komisję Lekarską. Wojskowy Sąd Okręgowy to zaakceptował i stosowanie tymczasowego aresztowania przedłużył, a przecież okoliczności wskazywane we wniosku należą do zwykłych czynności postępowania przygotowawczego i nie zawierają cech "szczególności", które nie pozwalały na zakończenie śledztwa w terminie oznaczonym poprzednim postanowieniem o przedłużeniu stosowania tymczasowego aresztowania. Opisywane uchybienie jest tym bardziej rażące, że na konieczność wykazania zaistnienia przesłanek z art. 263 § 2 k.p.k. warunkujących przedłużenie tymczasowego aresztowania wskazywał Sąd Najwyższy w uzasadnieniach postanowień zapadłych w rozpoznawanej sprawie w marcu 2008 r. Wówczas uchybienie to zaliczył do kategorii niemających wpływu na treść orzeczenia, przy czym podkreślenia wymaga, że wtedy istniały w sprawie okoliczności szczególne, które nie pozwoliły na ukończenie postępowania przygotowawczego w terminie (m.in. konieczność dokonania czynności z udziałem biegłych poza granicami kraju). W obecnym stanie zaawansowania śledztwa okoliczności te nie występowały już w dacie orzekania przez Sąd pierwszej instancji, a tym bardziej nie występują w chwili obecnej, kiedy to zdecydowana większość istotnych czynności wskazywanych we wniosku prokuratora została przeprowadzona. Jeżeli dodatkowo się zważy, że potrzeba stosowania wobec kpt. Olgierda C. tymczasowego aresztowania została uzasadniona ogólnikowo, przeto stwierdzenie zawarte w zarzutach obrazy   art. 263 § 2 k.p.k., iż nie wykazano zaistnienia w sprawie okoliczności szczególnych w tym przepisie wskazanych jako warunek przedłużenia tymczasowego aresztowania, uznać należy za oczywiście zasadne, a sam zarzut za zasługujący na uwzględnienie.  
  W tym stanie rzeczy należało środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania zastosowany wobec kpt. Olgierda C. postanowieniem Wojskowego Sądu Garnizonowego z dnia 15 listopada 2007 r. uchylić. Rozstrzygnięcie to respektuje również unormowanie przewidziane w art. 257 § 1 k.p.k. zakazujące stosowania tymczasowego aresztowania, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy oraz w art. 253 § 1 k.p.k. nakazujące środek zapobiegawczy uchylić lub zmienić jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których został on zastosowany, lub powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie albo zmianę. W rozpoznawanej sprawie nie ma już potrzeby stosowania tymczasowego aresztowania, ponieważ postępowanie przygotowawcze zmierza ku końcowi, zabezpieczono w nim zdecydowaną większość materiału dowodowego, zaś środki zapobiegawcze o charakterze nieizolacyjnym w pełni zabezpieczą (o czym będzie mowa niżej) prawidłowy tok postępowania karnego.  
  Z uwagi na to, że uwzględnienie zarzutu rażącego naruszenia art. 263 § 2 k.p.k. spowodowało rozstrzygnięcie zgodne z wolą skarżących, nie ma potrzeby szerszego odnoszenia się do pozostałych zarzutów zawartych w zażaleniach, tym bardziej, że pośrednio część z nich również została uwzględniona (np. zarzut naruszenia   art. 257 § 1 k.p.k.). Podnieść jedynie w tym miejscu należy, że rację ma podejrzany zarzucając brak korelacji między terminem stosowania względem niego tymczasowego aresztowania oznaczonym w zaskarżonym postanowieniu, a terminem czasu trwania śledztwa, który został określony na dzień 30 czerwca 2008 r. Oczywiście czas trwania śledztwa może zostać przedłużony w każdej chwili stosownym postanowieniem prokuratora, więc skuteczność omawianego zarzutu ma charakter względny, ale nasuwa się pytanie wynikające pośrednio z zażalenia podejrzanego - dla zabezpieczenia czego przedłużono okres stosowania tymczasowego aresztowania o półtora miesiąca dłużej niż zakreślony przez wnioskującego o przedłużenie stosowania tego środka prokuratora termin zakończenia postępowania?  
  Jak zaznaczył to w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Wojskowy Sąd Okręgowy, w rozpoznawanej sprawie zachodzą przesłanki warunkujące stosowanie środków zapobiegawczych, bowiem zebrany w sprawie obszerny materiał dowodowy nadal uprawdopodobnia w dużym stopniu fakt popełnienia przez podejrzanego zarzucanego mu przestępstwa. Nie ustała również uzasadniona obawa matactwa, trudno bowiem w pełni odpowiedzialnie przyjąć, że podejrzany, podejmując w przeszłości próby zafałszowania przebiegu zdarzeń będących przedmiotem rozpoznawanej sprawy, nagle z tego zrezygnował.  
  Nie przestała też być realna przesłanka wskazana w art. 258 § 2 k.p.k. Jednak występowanie w rozpoznawanej sprawie wskazanych przesłanek stosowania środków zapobiegawczych daje podstawy nie tylko do stosowania tymczasowego aresztowania, ale i innych środków zapobiegawczych (art. 258 § 4 k.p.k.).  
  Jeżeli zważy się przy tym, że stan zaawansowania postępowania przygotowawczego jest znaczny, że przeprowadzono najistotniejsze dowody, słuszna wydaje się konstatacja sądu a quo, że realna możliwość bezprawnego wpływania przez podejrzanego na prawidłowy tok tego postępowania jest znikoma. Oczywiście nie można uznać - o czym była mowa wyżej - że obawa matactwa ustała, ale brak możliwości zakłócenia prawidłowego przebiegu postępowania karnego pozwala na odstąpienie od tymczasowego aresztowania i zastosowanie środków zapobiegawczych o charakterze nieizolacyjnym, tym bardziej że z danych osobopoznawczych wynika, iż deklaracje podejrzanego, oficera Wojska Polskiego i człowieka o nienagannym życiorysie pozwalają na przypuszczenie graniczące z pewnością, że nie podejmie on czynności, które by mogły utrudniać postępowanie. Dodatkowo przypuszczenie to wzmocni realizacja środka zapobiegawczego oddania pod dozór przełożonego wojskowego Dowódcy Jednostki Wojskowej.  
  Natomiast dla wyeliminowania sytuacji, w której podejrzany mógłby dowodzić żołnierzami składającymi zeznania w rozpoznawanej sprawie i uniknięcia ewentualności, wynikającej z takiej sytuacji, pośredniej choćby możliwości wpłynięcia na treść tych zeznań, zastosowano dodatkowo środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia podejrzanego w czynnościach służbowych.  
  Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.